Instytut Pamięci Narodowej w Białymstoku

21 stycznia 1874 r. w Wierzchosławicach w pobliżu Tarnowa urodził się Wincenty Witos, polski premier, mąż stanu, przywódca ruchu ludowego.

Pochodził z ubogiej rodziny chłopskiej, pomimo ukończenia jedynie 4 klas szkoły powszechnej (z braku funduszy)uchodził za uzdolnionego, w znacznej mierze był samoukiem.

Od 1895 r. działał w Stronnictwie Ludowym, w latach 1908­­–1914 był posłem na Sejm Krajowy w Galicji, był także posłem do austriacko-węgierskiej Rady Państwa. W 1914 r. wszedł w skład Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. Początkowo wspierał, wraz z innymi polskimi ugrupowaniami w Galicji inicjatywę Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego walczących po stronie państw centralnych, w 1915 r. doszło do bliższej współpracy W. Witosa z narodową demokracją wynikającą z coraz bardziej krytycznego stosunku przywódcy ludowców do polityki niemieckiej i austro-węgierskiej; ukoronowaniem tej polityki stało się powołanie w zaborze austriackim wspólnego Związku Międzypartyjnego złożonego z PSL „Piast”, Zjednoczenia Narodowego i Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. W październiku 1918 r. stanął na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej, polskiego regionalnego rządu w zaborze austriackim.

Cieszył się niewątpliwym autorytetem zarówno środowisk prawicy jak i lewicy niepodległościowej, w listopadzie 1918 r. oferowano mu tekę w rządzie tzw. lubelskim socjalisty Ignacego Daszyńskiego, krótkotrwale był także ministrem bez teki w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego, nie chciał zaangażować się politycznie dopóty nie powstanie rząd „zgody narodowej” reprezentujący główne siły polityczne w Polsce.

W latach 1920–1926 trzykrotnie sprawował funkcje premiera, w tym w 1920 r. był premierem Rządu Obrony Narodowej, gdzie odegrał kluczową rolę w podtrzymaniu woli Narodu Polskiego w walce z najazdem bolszewickim

Jednego dnia, który nie był ani świątecznym, ani jarmarcznym, a przez to na zgromadzenia nieodpowiednim, zostałem w domu celem orki pod łubin i wywiezienia trochę nawozu w pole. Około godziny trzeciej po południu zwrócił mi uwagę parobek zaznaczając, że jakieś auto zajechało na podwórze domu, zapewne więc do mnie. Roboty nie przerywałem wiedząc, że jak kto ma do mnie interes, to mnie na pewno znajdzie. Nie omyliłem się, gdyż za parę minut przybył na pole oficer, z miną ogromnie poważną, a upewniwszy się, że ma ze mną do czynienia, oświadczył bardzo uroczyście, że przyjeżdża od Naczelnika Państwa, Piłsudskiego i na jego rozkaz, żeby mnie natychmiast przywiózł do Warszawy. – W. Witos o otrzymaniu nominacji na premiera RP 20 lipca 1920 r.

Jako premier odsunięty od władzy w maju 1926 r. w wyniku tzw. zamachu majowego przeprowadzonego przez marszałka Józefa Piłsudskiego i wierne mu oddziały wojskowe.

Od 1929 r. jeden z liderów koalicji partii centrowych i lewicowych tzw. Centrolewu opozycyjnych wobec rządów sanacji. Aresztowany w 1930 r. i więziony w twierdzy w Brześciu nad Bugiem, skazany na 1,5 roku więzienia udał się na emigrację do  Czechosłowacji, gdzie przebywał od września 1933 r.  do marca 1939 r. gdy wrócił do Polski.

Od września 1939 r. do lutego 1941 r. więziony, a następnie internowany przez Niemców, odrzucał propozycję kolaboracji.

31 marca 1945 r. aresztowany z polecenia zastępcy kierownika WUBP w Warszawie kpt. Józefa Światło, w Warszawie przesłuchiwany był przez gen. Iwana Sierowa odmawiał jakichkolwiek pro-komunistycznych deklaracji

Zaangażował się w odbudowę legalnych struktur PSL w 1945 r. pozostając prezesem partii do swojej śmierci 31 października 1945 r.

W uznaniu zasług  Senat Rzeczpospolitej Polskiej ustanowił rok 2024  „Rokiem Wincentego Witosa”.

autor: Waldemar Tyszuk (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN)