Instytut Pamięci Narodowej w Białymstoku

21 stycznia 1874 r. w Wierzchosławicach urodził się Wincenty Witos. Jeszcze przed wybuchem pierwszej wojny światowej jako parlamentarzysta w sejmie austriackim zabiegał o sprawy polskie. Natomiast w końcowym etapie wspomnianego konfliktu zbrojnego, w październiku 1918 r., stanął na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej, pierwszego polskiego regionalnego rządu w zaborze austriackim. W okresie międzywojennym trzykrotnie pełnił funkcję premiera (od 24 lipca 1920 r. do 13 września 1921 r., od 28 maja 1923 r. do 14 grudnia 1923 r. i od 10 maja 1926 r. do 14 maja 1926 r.). Zyskał sobie ogromną popularność w środowisku chłopskim. Komuniści chcieli ją wykorzystać do swoich celów dlatego pod koniec drugiej wojny światowej zabiegali o poparcie Wincentego Witosa. Polityk nie zgodził się na legitymizowanie władzy moskiewskiej w Polsce, prowadził opozycyjną działalność polityczną w ramach Polskiego Stronnictwa Ludowego. Zmarł 31 października 1945 r. jego miejsce w strukturach i dalszej walce o niepodległość Polski zajął Stanisław Mikołajczyk.

Propaganda komunistyczna, a prawdziwe poglądy Witosa

W akcji propagandowej przed referendum „ludowym” z 30 czerwca 1946 r., komuniści wykorzystywali postać Wincentego Witosa, aby zyskać poparcie osób, które sympatyzowały z ruchem ludowym i poważały postać byłego premiera. W Oddziałowym Archiwum w Białymstoku przechowywany jest plakat, w którym komuniści powoływali się na słowa polityka z Wierzchosławic. Wykorzystanie ich w takiej formie miało zachęcić chłopów do pozytywnej odpowiedzi na pytanie zadane w referendum, które dotyczyło likwidacji senatu.

Politycy PSL-u, na pytanie o zniesienie senatu postulowali, aby odpowiadać negatywnie. Decyzję tę komuniści wykorzystali, aby zdyskredytować PSL w oczach rolników, oczekiwali, że tym posunięciem uzyskają sympatię osób ze wsi, jako alternatywa wobec PSL-u, który według nich „zdradził” ludowe ideały.

Poruszona kwestia obecności senatu w powojennym komunistycznym parlamencie zawarta w referendum, była zagrywką komunistów wymierzoną przeciwko jedynej niezależnej partii czyli mikołajczykowskiemu PSL-u. Zagadnienie jest nieco bardziej skomplikowane niżby się wydawało. Środowisko ludowców w swoich dziejach kwestionowało obecność senatu w parlamencie ponieważ grupa ta uważała drugą izbę za element wpływów członków uprzywilejowanej elity wobec chłopów. Jednak nie zawsze wspólnota wiejska miała jednoznaczny pogląd na tę kwestię, było to środowisko bardzo zróżnicowane pod względem światopoglądowym.

Powyższe przykłady, plakatu i broszury, pokazują zręczną manipulację komunistycznych propagandystów. Twórcy tych druków umiejętnie dokonali wyborów wypowiedzi ludowców dotyczących senatu. W latach 1918–1921, czyli na początku formowania się państwowości polskiej, a przed uchwaleniem konstytucji marcowej w 1921 r. odbywała się burzliwa debata polityczna o kształcie przyszłego Państwa Polskiego, której jednym z elementów była kwestia jednoizbowego parlamentu bez izby wyższej. Wincenty Witos i  PSL „Piast” na którego czele stał, popierali ten postulat, jednak z czasem Wincenty Witos zrewidował swój pogląd. Polityk poszukiwał sposobu na usprawnienie parlamentaryzmu w Polsce. W 1926 r. doszedł do wniosku, że Senat powinien być silniejszy, albo zostać zlikwidowany, jako izba niewydajna w ówczesnej formie.

Różnica poglądów w kwestii senatu wewnątrz ruchu ludowego

Inne zdanie na ten temat mieli członkowie PSL „Lewica” i PSL „Wyzwolenie”, którzy uważali postulat zniesienia senatu za bardzo ważny, a samą izbę wyższą za depresjonującą ruch ludowy, według nich była ona zaprzeczeniem ideałów ludowo-demokratycznych. Komuniści specjalnie nie wzięli pod uwagę różnorodności form i poglądów ruchu ludowego w II Rzeczypospolitej oraz w okresie drugiej wojny światowej, dlatego na przedstawionych plakacie i broszurze cytowana jest wczesna wypowiedź Wincentego Witosa. Ustosunkowanie się do zagadnienia drugiej izby nie było, jakby się mogło wydawać z treści plakatu i broszury, najważniejszą kwestią w poglądach politycznych Wincentego Witosa.

Zachęcamy do zapoznania się z aktywnością Wincentego Witosa i dziejami ruchu ludowego. Mogą państwa również zainteresować materiały archiwalne przechowywane w Oddziałowym Archiwum IPN w Białymstoku, które zawierają informacje odnoszące się do akcji propagandowej komunistów w okresie referendum ludowego i wyborów do Sejmu Ustawodawczego, sygnatura IPN Bi 045/1107, tom 1–2.

Autor: Jakub Grodzki (Oddziałowe Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku)