Instytut Pamięci Narodowej w Białymstoku

Zbrodnie komunistyczne

1. Śledztwo w sprawie internowań i pozbawienia wolności w obozach w ZSRR  obywateli polskich z terenu województwa białostockiego dokonanych w latach 1944-1945 przez funkcjonariuszy NKWD i UBP (S 44/02/Zk).Przedmiotem postępowania są przestępstwa popełnione na terenie byłego województwa białostockiego wobec obywateli polskich podejrzewanych o współpracę z organizacjami niepodległościowymi lub nieprzychylny stosunek do nowych władz komunistycznych w latach 1944-1945 r.  Przestępstw tych dopuszczały się sowieckie władze wojskowe przy udziale  funkcjonariusze UB. Osoby zatrzymane bez  orzeczeń  sądowych i prokuratorskich były wywożone  do obozów jenieckich  w ZSRR umiejscowionych w: Ostaszkowie, Riazaniu, Borowiczach, Stalinogorsku. Organy radzieckie określały uwięzionych jako internowanych. Łączna liczba Polaków tak pozbawionych wonności  liczba wynosiła ponad 20 tysięcy osób. Funkcjonariusze ZSRR prowadzili wobec internowanych  czynności śledcze zmierzające do ustalenia ich    antyradzieckiej działalności lub innej mogącej stanowić zagrożenie  dla komunistycznych władz polskich.   Internowani w obozach przebywali w warunkach zagrażających ich życiu, a nadto byli zmuszani do wykonywania ciężkiej pracy np. w kopalniach węgla. Podczas śledztwa dotychczas  przesłuchano ponad 700 świadków – pokrzywdzonych.   Dokumentację aktową śledztwa, poza zeznaniami, tworzą archiwalia  uzyskane z Centralnego Archiwum Wojskowego posiadającego w swoich zasobach kopie  radzieckich spraw osób internowanych, a nadto   kopie dokumentów z archiwów państwowych dotyczące  powrotu internowanych  do kraju. W aktach  śledztwa zgromadzono  materiały pozyskane po przeprowadzonych oględzinach akt  Sądów Wojewódzkich i Okręgowych  w Białymstoku,  Łomży, Suwałkach i Ostrołęce,   w sprawach o uzyskanie suwałowania w związku z uwięzieniem ZSRR w 1944 r. i latach następnych.  Do chwili obecnej przeprowadzono oględziny 322  takich postępowań. Istotne dokumenty pozyskano  w wyniku oględzin akt Sądów Grodzkich i Powiatowych  w  Białymstoku, Suwałkach i  Łomży  o uznaniu za zmarłych osób internowanych  z d. województwa białostockiego  do ZSRR. Podejmowane czynność w śledztwie mają na celu przede wszystkim ustalenie rozmiaru krzywd jakich doznali mieszkańcy białostocczyzny pozbawieni wolności w radzieckich obozach po 1944 r.    
   
   Czynności w ostatnim okresie śledztwa skupiły się na kwerendach prowadzonych w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, gdzie dokonano przeglądu zespołu  akt repatriacyjnych oznaczonego nr 2267. W wyniku tych  działań pozyskano kopie i zdjęcia wyselekcjonowane z przeglądu 125 tomów akt, zawierających kilkusetstronicowe zbiory materiałów. Otrzymana dokumentacja zawiera m.in. dane obywateli polskich, które powróciły do kraju w 1946 r. z obozów pracy w ZSRR, wśród których odnaleziono osoby zabrane z województwa białostockiego w 1944 i 1945 r. Najistotniejszym elementem poddanym kwerendzie archiwaliów są ankiety, zawierające szczegółowe dane personalne  poszczególnych osób, daty i przyczyny ich wywiezienia z kraju oraz wskazanie miejsc, w których byli więzieni.

Zbrodnie nazistowskie

1. Śledztwo w sprawie niemieckich zbrodni wojennych i przeciwko ludzkości popełnionych w okresie 1943 – 1944 na terenie powiatu ostrołęckiego przez funkcjonariuszy okupacyjnych władz III Rzeszy z posterunku żandarmerii niemieckiej w Dąbrowach, polegających na zabójstwach osób spośród ludności terenu okupowanego, bezprawnym pozbawieniu wolności i innych (S 44.2025.Zn).
   Postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2025 r. prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko narodowi Polskiemu w Białymstoku podjął z zawieszenia wszczęte 23 marca 1971 r. i zawieszone 3 lutego 1974 r. śledztwo byłej Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Białymstoku. Planowane jest przeprowadzenie szeregu czynności dowodowych i procesowych zmierzających do uzupełnienia dotychczas zgromadzonego materiału dowodowego. W celu wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności zdarzeń należy uzyskać, w drodze międzynarodowej pomocy prawnej, decyzje procesową strony niemieckiej kończącej postępowanie po przekazaniu w latach 70-tych materiałów zgromadzonych przez była Komisję, przez prokuraturę w Lunebergu. Zweryfikować dane świadków, stron następczych i informacje o zgonach. Przeprowadzić przesłuchania wytypowanych świadków – stron następczych dla zmarłych pokrzywdzonych oraz kwerendy w celu ujawnienia materiałów archiwalnych związanych z przedmiotem śledztwa.