Uroczystość zorganizowana została przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku. Partnerem wydarzenia był Zarząd Regionu Podlaskiego NSZZ „Solidarność”.
Ta wyjątkowa uroczystość zorganizowana została w ramach cyklu spotkań Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności, którego inicjatorem i pomysłodawcą jest dr hab. Karol Polejowski zastępca Prezesa Instytutu Pamięci. Wydarzenie stanowi część ogólnopolskich obchodów 45. rocznicy powstania i rejestracji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, które zostały zainicjowane w listopadzie 2025 r. w Warszawie i potrwają do czerwca 2026 r.
Uroczystości upamiętniające działaczy opozycji antykomunistycznej rozpoczęły się od złożenia kwiatów przed pomnikiem błogosławionego ks. Jerzego Popiełuszki – kapłana i patrona „Solidarności” oraz symbolu walki o wolność, prawdę i godność człowieka w czasach PRL. Kwiaty przed pomnikiem złożyli: zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, dyrektor Oddziału IPN w Białymstoku dr hab. Krzysztof Sychowicz oraz przewodniczący NSZZ „Solidarność” Region Podlaski Józef Mozolewski.
Dalsza część uroczystości odbyła się w sali widowiskowej Kina TON. Wydarzenie rozpoczęło się zwiastunem filmu w reżyserii Tomasza Łysiaka „Którzy ogień podsycą…”, który opowiada o idei i historii odznaczenia Krzyż Wolności i Solidarności, osobach nim uhonorowanych oraz wartościach jakie symbolizuje.
W uroczystości wzięli udział odznaczeni Krzyżem Wolności i Solidarności, dawni działacze opozycji antykomunistycznej, przedstawiciele władz, samorządu, służb mundurowych, instytucji państwowych i stowarzyszeń, środowisk kombatanckich, przedstawiciele środowiska „Solidarności” oraz młodzież. Spotkanie to było pierwszą okazją do zgromadzenia Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności z Podlasia oraz części województwa mazowieckiego odznaczonych w latach 2011-2026. Jego celem było uczczenie dorobku „Solidarności”, oddanie hołdu jej twórcom i działaczom, którzy swoją postawą przyczynili się do odzyskania przez Polskę wolności i suwerenności.
List do uczestników uroczystości skierował Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, który w swoim szczególnym przesłaniu podkreślił znaczenie dziedzictwa opozycji antykomunistycznej oraz wyraził wdzięczność wobec wszystkich, którzy przyczynili się do odzyskania przez Polskę wolności.
List odczytał minister Adam Andruszkiewicz, Zastępca Szefa Kancelarii Prezydenta RP.
Listy do zgromadzonych skierowali także Cezary Cieślukowski, Przewodniczący Sejmiku Województwa Podlaskiego oraz Maciej Żywno, Wicemarszałek Senatu RP.
Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony przez Sejm 5 sierpnia 2010 r. Po raz pierwszy przyznano go w czerwcu 2011 r. przy okazji obchodów 35. rocznicy protestów społecznych w Radomiu. Krzyż nadawany jest przez Prezydenta RP, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, działaczom opozycji wobec dyktatury komunistycznej, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w PRL w latach 1956-1989. Źródłem uchwalenia Krzyża Wolności i Solidarności jest Krzyż Niepodległości z II RP.
Podczas uroczystości odbyła się ceremonia wręczenia odznaczeń państwowych Krzyża Wolności i Solidarności kolejnym działaczom opozycji antykomunistycznej.
W imieniu Prezydenta RP Karola Nawrockiego odznaczenia wręczył dr hab. Karol Polejowski zastępca Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej.
Krzyżem Wolności i Solidarności odznaczeni zostali:
1. Bronisław Błahuszewski był pracownikiem PKS Sokółka, w latach osiemdziesiątych aktywnie uczestniczył w działalności NSZZ ,,Solidarność” w Sokółce. W marcu 1981 r. zachęcał pracowników zakładów z terenu Sokółki do udziału w strajku ostrzegawczym w dniu 27 marca 1981 r. W czerwcu 1981 r. był delegatem na Walny Zjazd NSZZ ,,S” Region Białystok, gdzie został wybrany członkiem Zarządu Regionu. Działalność w podziemnych strukturach NSZZ „S” kontynuował również po 13 grudnia 1981 r. Współpracował z grupą wydającą i kolportującą niezależne wydawnictwa, m.in. pismo „Echo” oraz pismo „Cień”. Uczestniczył również w kolportażu ulotek. Był inwigilowany przez SB. Działalność opozycyjną prowadził do 4 czerwca 1989 r.
2. Ryszard Gocłowski w okresie od 12 grudnia 1981 r. do 1983 r. był aktywnym działaczem NSZZ „Solidarność”. 14 grudnia 1981 r. podjął próbę zorganizowania strajku w Fabryce Wyrobów Runowych „Biruna” w Białymstoku w obronie aresztowanego przewodniczącego Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” – Marka Depczyńskiego, za co został zwolniony z pracy. Ukrywał się do 14 stycznia 1982 r., kiedy to został aresztowany i osadzony w Areszcie Śledczym w Białymstoku. W lutym 1982 r. Sąd Wojewódzki w Białymstoku skazał Ryszarda Gocłowskiego na karę trzech lat pozbawienia wolności i pozbawienia praw publicznych na okres dwóch lat. Z Zakładu Karnego w Braniewie został zwolniony 20 grudnia 1982 r. W dniu 26 sierpnia 1983 r. Sąd Wojewódzki w Białymstoku darował karę na mocy amnestii.
3. Józef Oksiński był aktywnym działaczem NSZZ „Solidarność” w Fabryce Przyrządów i Uchwytów w Białymstoku. W ramach represji za działalność opozycyjną został powołany na przymusowe ćwiczenia żołnierzy rezerwy w Wojskowym Obozie Internowania w jednostce wojskowej nr 1013 w Budowie koło Złocieńca w okresie od 5 listopada 1982 r. do 2 lutego 1983 r. Szkolenie wojskowe rezerwistów w tej jednostce nie miało nic wspólnego z realizacją zadań związanych z obronnością kraju, a jedynie służyło walce z opozycją i było dotkliwą represją polityczną wobec powołanych na ćwiczenia.
4. Leszek Wiesław Rasiński był aktywnym działaczem NSZZ „Solidarność” w Białostockim Przedsiębiorstwie Robót Inżynieryjnych. Po ogłoszeniu stanu wojennego współpracował z podziemnymi strukturami NSZZ „Solidarność”. W ramach represji za działalność opozycyjną Pan Leszek Wiesław Rasiński został powołany na ćwiczenia żołnierzy rezerwy w Wojskowym Obozie Internowania w jednostce wojskowej nr 1013 w Budowie w okresie od 5 listopada 1982 r. do 2 lutego 1983 r. Szkolenie wojskowe rezerwistów w tej jednostce nie miało nic wspólnego z realizacją zadań związanych z obronnością kraju, a jedynie służyło walce z opozycją i było dotkliwą represją polityczną wobec powołanych na ćwiczenia.
ODZNACZENI POŚMIERTNIE:
1. Lech Chwatko był aktywnym działaczem NSZZ „Solidarność” w Białostockich Zakładach Podzespołów Telewizyjnych „Unitra-Biazet”. W ramach represji za swoją działalność opozycyjną w okresie od 8 listopada 1982 r. do 2 lutego 1983 r. został powołany na przymusowe ćwiczenia wojskowe w Wojskowym Obozie Internowania w JW nr 1013 w Budowie jako żołnierz rezerwy.
2. Stanisław Waldemar Czarnecki był członkiem NSZZ „Solidarność” Białostockich Zakładach Podzespołów Telewizyjnych „Unitra-Biazet”. 3 października 1980 r. współorganizował przerwę w pracy w BZPT „Unitra-Biazet” w Białymstoku. Prowadził aktywną działalność związkową od początku istnienia „Solidarności” w Biazecie i nie zaprzestał jej po wprowadzeniu stanu wojennego. W ramach represji za działalność opozycyjną został powołany na przymusowe ćwiczenia wojskowe, które odbyły się w Wojskowym Obozie Internowania w Budowie w okresie od 6 listopada 1982 r. do 2 lutego 1983 r.
Słowo do zgromadzonych skierował także dr hab. Karol Polejowski, który w swoim przemówieniu powiedział: Decyzja o tym, aby zaangażować się w działalność opozycyjną wobec reżimu komunistycznego, wymagała odwagi i bohaterstwa. Wszyscy, którzy się tego podjęli, byli ze sobą solidarni. Wiedzieli, że od tego, czy zachowają się „jak trzeba” – cytując słowa jednej z bohaterek podziemia niepodległościowego, Danuty Siedzikówny „Inki” – będzie zależeć zdrowie, a może nawet życie, swoje i najbliższych. Dlatego Krzyż Wolności i Solidarności przyznawany jest tylko tym, którzy postąpili tak, jak należało. Nigdy nie stracili ideałów i za nie walczyli – podkreślił zastępca prezesa IPN.
Podczas uroczystości Przewodniczący Zarządu Regionu Podlaskiego NSZZ ,,Solidarność” Józef Mozolewski odczytał również list okolicznościowy Przewodniczącego NSZZ ,,Solidarność” Pana Piotra Dudy, który podkreślił rolę działaczy opozycji w walce o wolność i suwerenność.
Osobne słowo uznania do uczestników wydarzenia skierował Przewodniczący Zarządu Regionu Podlaskiego NSZZ „Solidarnoś” Józef Mozolewski.
Głos zabrał także prezes zarządu Klubu Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności Piotr Wójcik.
Wydarzenie uświetnił koncert okolicznościowy pt. PIEŚNI SOLIDARNOŚCI w wykonaniu zespołu wokalno-aktorskiego SONANTO. Przygotowany specjalnie na tę uroczystość repertuar inspirowany był wartościami wolności, solidarności i godności.
Członkami zespołu są absolwenci uznanych polskich uczelni artystycznych m.in. Akademii Muzycznej w Łodzi, Akademii Teatralnej w Warszawie, Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie, czy warszawskiego Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina.
Była to wyjątkowa muzyczna opowieść o „Solidarności” - jej początkach, codziennym opozycyjnym życiu, dramacie stanu wojennego oraz ostatecznym zwycięstwie w walce z reżimem. W programie znalazły się pieśni związane z tym wielkim ruchem społecznym, a także te które po latach stały się symbolami „Solidarności” i tego okresu historii Polski.
Koncert, który był niezwykłą formą artystycznego wyrazu wdzięczności dla działaczy opozycji demokratycznej, a także upamiętnieniem wartości, które kształtowały polską drogę do wolności w XX wieku spotkał się z wyraźnym uznaniem publiczności.
Na zakończenie uroczystości głos zabrał dr hab. Krzysztof Sychowicz dyrektor Oddziału IPN w Białymstoku, który wyraził słowa wdzięczności za obecność w tym wyjątkowym wydarzeniu oraz wspólne uczczenie 45 rocznicy powstania i rejestracji NSZZ ,,Solidarność”.
Wydarzenie odbyło się pod Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.
***
Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej:
- wystawa elementarna Przełom. Sierpień 1980 i ,,Solidarność” https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/wystawy/wystawy-elementarne/81990,Przelom-Sierpien-1980-i-Solidarnosc-PLEN.html
- wystawa elementarna Stan wojenny 1981-1983 https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/wystawy/wystawy-elementarne/85908,Stan-wojenny-19811983-PLEN.html
- wystawa elementarna Koniec PRL-rok 1989 https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/wystawy/wystawy-elementarne/129827,Koniec-PRL-rok-1989.html
- Uderzenie w nadzieję i marzenia https://przystanekhistoria.pl/pa2/biblioteka-cyfrowa/dodatki-do-prasy/97564,Uderzenie-w-nadzieje-i-marzenia.html
- NSZZ „Solidarność” 1980-1989, tom 5: Polska środkowo-wschodnia, pod red. Łukasza Kamińskiego i Grzegorza Waligóry, Warszawa 2010 https://ipn.gov.pl/pl/wydawnictwo/ksiazki/12770,NSZZ-Solidarnosc-19801989-tom-5-Polska-srodkowo-wschodnia.html
- Encyklopedia Solidarności https://encysol.pl/