English version
Pomimo tego, że w 1943 r. na konferencji w Teheranie „wielka trójka” ustaliła wschodnią granicę Polski i ZSRR na „linii Curzona” oraz włączenie Polski do sowieckiej strefy wpływów to osoby, które zaplanowały akcję „Burza” założyły, że dzięki powodzeniu polskiego zrywu uda się cofnąć te postawienia.
Żołnierzom Armii Krajowej nie udało się zdobyć Wilna przed atakiem Armii Czerwonej. Ten nastąpił wieczorem 7 lipca 1944 r., od tej pory obie formacje zbrojne wspólnie prowadziły walkę przeciwko Niemcom, która zakończyła się sukcesem. Do nocy 13 lipca resztki sił niemieckich wycofały się z Wilna. Później trwało już tylko oczyszczanie miasta z ukrywających się niedobitków wroga.
Radość ze zwycięstwa nie trwała długo. Niedawni sprzymierzeńcy okazali się nowymi okupantami. Biało-czerwona flaga powiewająca nad wieżą Giedymina 13 lipca ustąpiła miejsca czerwonej z sierpem i młotem. Kilka dni później pojmano i wywieziono do więzień bądź do syberyjskiej tundry, dowódców wileńskiego zrywu. Podobny los spotkał kilka tysięcy żołnierzy wileńskiego AK, którzy odmówili wcielenia do dywizji Berlinga i złożenia przysięgi na wierność Związkowi Sowieckiemu.
Lipcowy zryw Polaków w Wilnie, przez chwilę dał Wilniukom nadzieję na powrót swojej małej ojczyzny do macierzy. Zasłużenie wydarzenie to zostało nazwane powstaniem wileńskim. Ten letni tydzień boju o polskie Wilno, wyrył się głęboko w pamięci walczących żołnierzy. W Oddziałowym Archiwum IPN w Białymstoku dzięki uprzejmości darczyńców Heleny Pasierbskiej, łączniczki wileńskiego AK i Ładysława Tomasza Piotrowskiego, strażnika pamięci o żołnierzach AK, znajdują się wspomnienia uczestników powstania wileńskiego, materiały prasowe wileńskiego środowiska żołnierzy AK, artykuły dotyczące operacji „Ostra Brama” i miejsc pamięci po niej. W przekazanej dokumentacji znajdują się także listy między Heleną Pasierbską, a Polakami w Wilnie na temat próby upamiętnienia poległych żołnierzy AK w Wilnie. Zachęcamy do zainteresowania się tymi materiałami:
- Wspomnienia Ireny Tyman zd. Baranowskiej ps. „Baśka”, łączniczki Sztabu Okręgu Wileńskiego AK. Rok spisania relacji: 2009 r. Sygnatura: IPN Bi 358/44. Zobacz szczegółowy opis jednostki archiwalnej w Inwentarzu Archiwalnym IPN: https://inwentarz.ipn.gov.pl/node/3600632
- Wspomnienia Stanisława Kiałki, adiutanta dowódcy operacji „Ostra Brama” Aleksandra Krzyżanowskiego ps. „Wilk”. Rok spisania relacji: 1972 r. Sygnatura: IPN Bi 430/83.
- Zbiór artykułów prasowych dotyczących Armii Krajowej na Wileńszczyźnie. Sygnatura: IPN Bi 430/10.
- Zbiór artykułów dot. operacji „Ostra Brama” 1944 r. Sygnatura: IPN Bi 430/25.
- Zbiór korespondencji i artykułów prasowych w sprawie pomnika poświęconego żołnierzom AK poległym w operacji „Ostra Brama”. Sygnatura: IPN Bi 430/26.
- Wycinki prasowe z artykułami dotyczącymi tematyki wileńskiej. Artykuł dotyczący: Ireny Tyman „Ojciec partyzant dał ciepły kożuch, a syn prezydent złoty krzyż”. Sygnatura: IPN Bi 358/62. Zobacz szczegółowy opis jednostki archiwalnej w Inwentarzu Archiwalnym IPN: https://inwentarz.ipn.gov.pl/node/4946097
- Zachęcamy do zapoznania się z innymi jednostkami archiwalnymi z darowizny Ładysława Tomasza Piotrowskiego, które dotyczącą środowiska wileńskiego AK: https://inwentarz.ipn.gov.pl/szukaj?fraza=&zawiera_wszystkie=&archiwum=&zawiera_jedno=&tytul_opis=&forma_fizyczna=&sygnatura=&data_od=&data_do=&dokladna_fraza=&dzial=2542486&zespol=2545766&podzespol=&seria=&podseria=&sort_bef_combine=newest_DESC&page=0
Poniżej w galerii zdjęć przedstawiamy Państwu fragmenty niektórych z powyższych jednostek archiwalnych. Pomocna w rozpoznaniu miejsc z operacji „Ostra Brama” jest mapa wydana na 70. lecie tego zrywu przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku:
https://bialystok.ipn.gov.pl/dokumenty/zalaczniki/79/79-34072.jpg
W zaprezentowany Państwu materiałach znajduje się fragment wspomnień Ireny Tyman, ps. „Baśka” (zobacz kopie cyfrowe w galerii: IPN Bi 358/44, s. 16–20). Głównym zadaniem „Baśki” w trakcie operacji „Ostra Brama” było przekazywanie wiadomości i rzeczy między sztabem w Wołkorabiszkach (lt. Varkalabiškės), a Wilnem. Jest to pozbawiona patosu relacja z wykonywanych działań w ramach swoich obowiązków i opis prozy wojny. Wartościowe są wspomnienia przemyśleń łączniczki z tamtego okresu, trzeźwe, choć negatywne spojrzenie na sytuację, przykładowo:
- tłumiła optymizm kobiet, które przebywały w towarzystwie oficerów: „otoczyły mnie i cieszyły się, że już się zaczęło. Rozmawiać z nimi nie chciałam, ale dałam do zrozumienia, że jest bardzo źle, wprost tragicznie” (IPN Bi 358/44, s. 17).
- Opisuje swoje przygnębienie, gdy siedziała na brzegu Wilii po wykonanym zadaniu. Zastanawiała się w którą stronę iść i myślała wówczas: „sama zostałam na świecie” (IPN Bi 358/44, s. 17).
- Przekazuje swoje odczucia po zakończonej operacji „Ostra Brama” dotyczące represji Polaków przez Sowietów: „Nie wiedzieliśmy co z sobą począć. W jednej chwili wszystko runęło, na miarę 17 września 1939 r. (czyli na wejście do Polski Sowietów). Znów aresztowania, wywózki, napady, kradzieże. 17 września za bardzo nie orientowaliśmy się co nas czeka. Teraz mieliśmy pewność”.
Druga zaproponowana Państwu przez nas relacja została spisana przez Stanisława Kiełkę Autor wspomina nieudaną próbę zdobycia pozycji niemieckich przez oddział Czesława Dębickiego ps. „Jarema” w trakcie której autor wspomnień został ranny. Imponowała mu postawa „Jaremego” i innych dowódców którzy w momencie druzgocącej przewagi wroga, aby dodać otuchy walczącym żołnierzom chodzili wyprostowani i „nie kłaniali się kulom”. Stanisław Kiałka opisuje wiele wydarzeń które go zaskoczyły, czy wręcz wstrząsnęły. Opisuje gorzką codzienność powstania i brutalne skutki wojny. Po latach jasno odczytuje początkową sympatię dowódców Armii Czerwonej do sztabu wileńskiej Armii Krajowej, jako podstęp i rozeznanie się przeciwników w strukturach polskiej organizacji. Zobacz kopie cyfrowe w galerii: IPN Bi 430/83, s. 16, 20, 22–24, 27–28).
Interesująca jest prasa środowiska wileńskiego AK. Zawiera informacje o ich działalności kombatanckiej, opinie wobec operacji „Ostra Brama”. Autorzy tekstów poruszają aktualne w momencie pisania wyzwania, takie jak ochrona miejsc pamięci, grobów. Próbują wpłynąć na opinię publiczną w celu większego upamiętnienia wileńskich żołnierzy AK. Z tych materiałów wyłania się również atmosfera życzliwości i koleżeństwa wśród dawnych żołnierzy, wspólnego wspierania się, szczególnie chwytająca za serce jest ich pamięć o swoich zmarłych koleżankach i kolegach. Zobacz kopie cyfrowe w galerii: IPN Bi 430/10, s. 12–13, 49.
Również Pani Helena Pasierbska wykazała się dużą wytrwałością aby upamiętnić poległych żołnierzy AK. Dzięki jej staraniom na cmentarzu w Kalwarii wileńskiej Rada Ochrony Pamięci i Walk Męczeństwa wybudowała mogiłę upamiętniającą żołnierzy II Zgrupowania AK. Zobacz kopie cyfrowe w galerii: IPN Bi 430/26, s. 2, 9, 30–31.
Większość z żołnierzy biorących udział w akcji „Burza” na Wileńszczyźnie odeszło na wieczną wartę. Wspomniani wyżej: Stanisław Kiałka, aktywny działacz środowiska wileńskiego AK, do końca życia był inwigilowany przez bezpiekę, zmarł w 1980 r., Jerzy Urbankiewicz, aby upamiętnić swoich kolegów i koleżanki powołał w Łodzi muzeum Okręgu Armii Krajowej „Wiano”, zmarł w 2004 r. Obecnie rzadko możemy spotkać świadków powstania wileńskiego. Irena Tyman, jeszcze w maju tego roku w wieku 103 lat była honorowym gościem na uroczystościach w Stawigudzie, świadczyła o swojej rodzinnej Wileńszczyźnie. Aktualne są słowa skierowane do środowiska wileńskiego AK przez Edmunda Banasikowskiego ps. „Jeż”: „Młode pokolenia które przychodzą po nas i obejmują zapiski naszych dziejów wojennych, winny wyczytać w nich świadectwo miłości Ojczyzny i wykonanie obowiązku wobec Narodu”. Dziś my jesteśmy odbiorcami tych słów, proponujemy więc Państwu dołączenie do grona osób upamiętniających powstanie wileńskie poprzez przeznaczenie własnego cennego czasu na zgłębienie przebiegu operacji „Ostra Brama”, zapoznanie się z relacjami i ocenami uczestników tego zrywu. Dzięki temu możemy wspólnie zbudować coś trwałego – pozostawimy wspomnienia o żołnierzach biorących udział w powstaniu wileńskim w pamięci zbiorowej.
Zachęcamy Państwa do dzielenia się materiałami w ramach akcji Instytutu Pamięci Narodowej – „Archiwum Pełne Pamięci” (https://archiwumpamieci.pl/) oraz zapraszamy do odwiedzenia nas i skorzystania z przechowywanych w naszych magazynach jednostek archiwalnych. Z rodzajami wniosków o udostępnienie akt zapoznają się Państwo na stronie: https://ipn.gov.pl/pl/archiw/udostepnianie/rodzaje-realizowanych-w
Jakub Grodzki (Oddziałowe Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku, Referat Informacji i Sprawdzeń)