30 czerwca 1946 roku odbyło się w Polsce referendum ludowe w pełni kontrolowane i sfałszowane przez władzę komunistyczną. Ideą przyświecającą przeprowadzeniu referendum było uzyskanie czasu, w którym nowa władza mogła bez większych problemów przejąć pełną kontrolę nad krajem. Był to swoisty test przed przeprowadzeniem wyborów do Sejmu, które miały się odbyć 19 stycznia 1947 roku.
Wielka Trójka na konferencjach w Jałcie, Poczdamie i Moskwie ustaliła utratę przez Polskę Kresów Wschodnich z jednoczesną rekompensatą w postaci ziem odzyskanych, utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej oraz jak najszybsze przeprowadzenie wolnych wyborów do Sejmu. Natomiast wśród postanowień trójki mocarstw nie znalazło się referendum. Bezpośrednią przyczyną jego zorganizowania było zerwanie przez PSL rozmów dotyczących budowy jednej listy wyborczej z blokiem PPR, PPS, SL i SD.
W dniu 27 kwietnia 1946 r. Krajowa Rada Narodowa uchwaliła ustawę o głosowaniu ludowym, w którym postawiono trzy pytania:
1. Czy jesteś za zniesieniem Senatu?
2. Czy chcesz utrwalenia w przyszłej Konstytucji ustroju gospodarczego, zaprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej?
3. Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?
Uprawnionymi do głosowania byli wszyscy obywatele którzy ukończyli 21 lat, oprócz osób ubezwłasnowolnionych oraz skazanych po 22 lipca 1944 r. na utratę praw publicznych. Tą drugą kategorię umieszczono celowo, gdyż władze poprzez różnego rodzaju dekrety i działalność m.in. Wojskowych Sądów Rejonowych, eliminowały z życia publicznego wrogów politycznych.
Oficjalne wyniki referendum ogłoszono dopiero 12 lipca. Na pierwsze pytanie „tak” odpowiedziało 68,2% głosujących, na drugie 77,3% natomiast na trzecie 91,4%. W województwie białostockim na „tak” głosowało: 70,9%, 73,7% i 97,2%.
W zasobie archiwalnym Oddziałowego Archiwum IPN w Białymstoku można odnaleźć ciekawe materiały przedstawiające przebieg kampanii propagandowej ze strony władzy ludowej, jak i podziemia niepodległościowego. Pokazują one jakie środki finansowe i ludzkie angażowały obie strony. Władza ludowa posiadając w swoich rękach budżet państwa i pomoc ZSRS tworzyły kolorowe ulotki, plakaty i afisze. Natomiast podziemie niepodległościowe dysponujące znacznie mniejszymi zasobami nie było w stanie konkurować z propagandą komunistyczną. Przebieg i prawdziwe, a nie „oficjalne”, wyniki referendum uświadomiły władzy ludowej, że tyko zintensyfikowanie propagandy oraz wzmocnienie aparatu bezpieczeństwa umożliwi przejęcie pełnych rządów w Polsce.
Autor: Tomasz Kozakiewicz