Instytut Pamięci Narodowej - Białystok

https://bialystok.ipn.gov.pl/pl1/aktualnosci/17807,Konferencja-prasowa-podsumowujaca-prace-ekshumacyjne-przy-Areszcie-Sledczym-w-Bi.html
27.02.2026, 22:29

Konferencja prasowa podsumowująca prace ekshumacyjne przy Areszcie Śledczym w Białymstoku – Białystok, 22 września 2015

22.09.2015

W dniu 22 września 2015 r. w siedzibie Oddziału IPN w Białymstoku odbyła się konferencja prasowa podsumowująca prace ekshumacyjne prowadzone przy Areszcie Śledczym przy ul. Kopernika. W konferencji wzięli udział: Zbigniew Kulikowski (prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Białymstoku), dr Andrzej Ossowski (Polska Baza Genetyczna Ofiar Totalitaryzmów), Adam Falis (archeolog), dr Marcin Zwolski (Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej IPN w Białymstoku), dyrektor Aresztu płk Wojciech Prażmowski oraz dyrektor Oddziału Barbara Bojaryn-Kazberuk. Na konferencję przybyło kilkunastu dziennikarzy prasy, radia i telewizji.

Ogólnopolski projekt „Poszukiwania nieznanych miejsc pochówku ofiar terroru komunistycznego 1944–1956” zainicjował w 2011 r.Prezes IPN dr Łukasz Kamiński. W listopadzie tego roku Instytut podpisał list intencyjny w tej sprawie z Radą Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz Ministerstwem Sprawiedliwości. We wrześniu 2012 roku IPN powołał wspólnie z Pomorskim Uniwersytetem Medycznym w Szczecinie Polską Bazę Genetyczną Ofiar Totalitaryzmów, której celem jest gromadzenie materiału porównawczego DNA ofiar i ich krewnych oraz identyfikacja genetyczna ekshumowanych ofiar.
Powyższe inicjatywy umożliwiły podjęcie prac poszukiwawczych na terenie dawnego ogrodu więziennego, obecnie Aresztu Śledczego w Białymstoku. Rozpoczęły się one w lipcu 2013 r. pod kierunkiem dr. hab. Krzysztofa Szwagrzyka i zakończyły się odnalezieniem szczątków 3 ofiar. Na tej podstawie Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku wszczęła śledztwo, w ramach którego w kolejnych miesiącach prowadzono prace ekshumacyjne. Ogółem odbyło się 5 etapów ekshumacji na terenie dawnego ogrodu więziennego (X 2013, V 2014, IX 2014, VI 2015, IX 2015 - w sumie 14 tygodni prac). W ich trakcie przebadano obszar 4782 m2, zlokalizowano 66 nienaruszonych dołów ze szczątkami ludzkimi (przemieszczone szczątki ludzkie odnaleziono także w dodatkowych 7 miejscach, co było wynikiem m.in. prowadzonych wcześniej na tym terenie prac budowlanych), z których ekshumowano szczątki 382 ofiar (plus 3 ze wspomnianych wyżej prac sondażowych – w sumie 385). 36 proc. spośród ekshumowanych stanowią dzieci, 16 proc. kobiety. W jamach grobowych oraz bezpośrednio przy ofiarach znaleziono dużą ilość przedmiotów, w tym łuski i naboje amunicji, monety, fragmenty ubioru i rzeczy osobiste, które podlegają dalszej analizie. Już w chwili obecnej, na podstawie wstępnej analizy wyników prac i materiałów historycznych można stwierdzić z całą pewnością, że wśród ofiar znalazły się zarówno osoby zmarłe i zamordowane w okresie okupacji niemieckiej (1941–1944) jak i w okresie powojennym (1944–1956). Do chwili obecnej nie udało się uzyskać potwierdzenia, czy są wśród nich również ofiary, które zginęły w okresie okupacji sowieckiej (1939–1941). 10 proc. ofiar nosi ślady obrażeń w wyniku postrzałów. Wśród innych, ustalonych przyczyn zgonu, należy wymienić śmierć z powodu ran odniesionych podczas brutalnego bicia w czasie przesłuchań, niedożywienia oraz złych warunków sanitarnych powodujących epidemie i choroby. Potwierdzono też, że wśród ekshumowanych ofiar były osoby zabite w trakcie obław i operacji zbrojnych prowadzonych po wojnie przez Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego, Milicję Obywatelską i wojsko, przywiezione na teren ogrodu przywięziennego w celu ukrycia zwłok.
Równolegle do prac poszukiwawczych i ekshumacyjnych trwają czynności zmierzające do uzyskania jak największej ilości materiału porównawczego DNA od rodzin poszukujących miejsca pochówku swoich bliskich, ofiar zbrodni systemów totalitarnych na Białostocczyźnie. Do chwili obecnej zgromadzono blisko 500 próbek, co stanowi największy zbiór przechowywany w PBGOT. Do analizy pobrano też próbki materiału kostnego ze szczątków ofiar. Trwają intensywne prace nad izolowaniem DNA z kości oraz porównywanie go z materiałem uzyskanym od rodzin. Uzyskano już pierwsze pozytywne efekty, które zostaną zaprezentowane na uroczystości wręczenia not identyfikacyjnych, która odbędzie się w siedzibie Oddziału IPN w Białymstoku w najbliższy czwartek, 24 września bieżącego roku.
Odrębnie, w innym śledztwie, prowadzone są nadal prace ekshumacyjne w piwnicy budynku administracyjnego AŚ, które wciąż nie zostały zakończone. Do chwili obecnej ekshumowano w ich trakcie szczątki 6 mężczyzn.