Instytut Pamięci Narodowej - Białystok

https://bialystok.ipn.gov.pl/pl1/aktualnosci/17203,Obchody-67-rocznicy-Oblawy-Augustowskiej-AugustowGiby-1415-lipca-2012.html
17.03.2026, 15:54

Obchody 67. rocznicy Obławy Augustowskiej – Augustów–Giby, 14–15 lipca 2012

15.07.2012

W dniu 15 lipca 2012 r. w Gibach odbyły się uroczystości 67. rocznicy Obławy Augustowskiej. W południe pod krzyżem – pomnikiem ofiar Obławy w Gibach biskup pomocniczy diecezji ełckiej Romuald Kamiński odprawił mszę świętą. W homilii biskup Kamiński m.in. wyraził wdzięczność wszystkim, którzy prowadzą działania na rzecz odkrycia prawdy o sowieckiej zbrodni z lipca 1945 r., w tym również władzom i pracownikom Instytutu Pamięci Narodowej. Następnie głos zabrała Barbara Bojaryn-Kazberuk, dyrektor Oddziału IPN w Białymstoku, która w swoim przemówieniu podkreśliła rolę historyków z rosyjskiego Stowarzyszenia Memoriał w odkrywaniu prawdy o Obławie. Poinformowała również o podjęciu przez pion śledczy białostockiego oddziału IPN decyzji o przeprowadzeniu badań z zakresu geofizyki na terenie byłej siedziby PUBP w Augustowie (tzw. Domu Turka), mających na celu sprawdzenie, czy na terenie tego obiektu oraz otaczającej go posesji znajdują się ciała ofiar UB. Dom Turka to jedno z miejsc, w których przesłuchiwani byli zatrzymani w Obławie.

W przeddzień uroczystości odbyły się także augustowskie obchody rocznicy, współorganizowane przez Klub Historyczny im. Armii Krajowej, Związek Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej, Augustowskie Placówki Kultury, Starostę Augustowskiego oraz Oddział IPN w Białymstoku. Pod tablicą upamiętniającą ofiary UB, zawieszoną na ścianie dawnej siedziby PUBP, zostały złożone kwiaty. Następnie w Bazylice Mniejszej pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Augustowie została odprawiona msza święta. Homilię wygłosił ks. prałat Stanisław Wysocki, prezes Związku Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej, który stracił w Obławie ojca i dwie siostry. Przed bazyliką była eksponowana międzynarodowa wersja wystawy IPN „Obława augustowska – lipiec 1945” w językach polskim, angielskim i litewskim. Wieczorem w Miejskim Domu Kultury odbyła się prezentacja nagrań świadków historii mówiących o Obławie Augustowskiej, zarejestrowanych w ramach programu notacyjnego przez Tomasza Piotrowskiego z Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Białymstoku. Następnie zebrani wysłuchali recitalu Grzegorza Kucharzewskiego pt. „Po to nasza pamięć…”

Obława Augustowska była największą zbrodnią dokonaną przez Sowietów na obywatelach polskich po zakończeniu II wojny światowej. W okresie między 12 a 28 lipca 1945 r. Sowieci zatrzymali w ponad 7 tys. mieszkańców powiatów augustowskiego, suwalskiego i sokólskiego w związku z ich działalnością w strukturach Armii Krajowej. Dzięki tajnym depeszom szefa Głównego Zarządu Kontrwywiadu Smiersz Wiktora Abakumowa, ujawnionym w 2011 r. przez dr. Nikitę Pietrowa z rosyjskiego stowarzyszenia Memoriał, wiadomo, że Sowieci planowali rozstrzelanie 592 osób zatrzymanych w Obławie. Do dnia 21 lipca 1945 r., a więc do momentu wysłania depeszy, zatrzymani w Obławie jeszcze żyli. Sowieci wówczas nie podjęli jeszcze decyzji o losie kolejnych 514 osób uznanych za obywateli litewskich i przekazanych organom bezpieczeństwa Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Dotąd nie jest znane miejsce dokonania zbrodni na ofiarach Obławy oraz miejsce ich pochówku. Dzięki depeszom odnalezionym przez dr. Pietrowa wiadomo, kto był odpowiedzialny za przeprowadzenie tej likwidacji: zastępca szefa Głównego Zarządu Kontrwywiadu Wojskowego Smiersz przy Ludowym Komisariacie Obrony Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich generał-major Iwan Iwanowicz Gorgonow i szef Kontrwywiadu Wojskowego Smiersz Trzeciego Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej generał-lejtnant Paweł Wasiliewicz Zielenin. Obaj nie żyją.

W trakcie śledztwa prowadzonego od początku lat 90. przez prokuraturę powszechną, zaś od 2000 r. przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN, przesłuchano około 700 świadków, przeprowadzono kwerendy w kilkunastu archiwach, kilkakrotnie (w latach 2003, 2006, 2009, 2011) prokuratorzy IPN zwracali się o pomoc prawną do Rosji.

5 czerwca 2012 r. prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku skierował do prokuratury Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej wniosek o wystąpienie o pomoc prawną do Litwy, w nadziei, że w litewskich archiwach zachował się ślad po ofiarach Obławy.

Od kilkudziesięciu lat potomkowie i krewni ofiar Obławy Augustowskiej upominają się o swoich bliskich. W końcu lat 80. podejrzewano, że ciała zamordowanych pochowane są w lesie koło Gib. Na przełomie lat 80. i 90. przeprowadzono nawet dwie ekshumacje w tym miejscu, które udowodniły, że są to groby żołnierzy niemieckich. Wówczas w Gibach mieszkańcy postawili krzyż na symbolicznym grobie ofiar. Mimo licznych pytań kierowanych przez lata, zarówno przez rodziny, władze lokalne, jak i posłów PRL, jeszcze w końcu lat 80. ówczesny rzecznik rządu Jerzy Urban twierdził podczas jednej z konferencji prasowych, że władze polskie nie posiadają żadnej informacji o tym, jakoby w lipcu 1945 r. zaginęła jakaś grupa obywateli.